گفتارپنجم: عدم لزوم کتبی بودن قراردادهای مؤلف در حقوق ایران53
مبحث ششم: حق معنوی پس از مرگ مولف53
گفتار اول: وجود یا عدم تشریفات61
مبحث هفتم: مفایسه تشریفات درحقوق فرانسه وایران63
گفتار اول: خلاقیت فکری64
گفتاردوم: شکل66
بخش دوم:69
حق مؤلف در نرم افزارهای رایانه ای69
فصل اول:چیستی نرم افزار ونحوه بوجودآمدن آن70
مبحث اول:نرم افزار چیست ؟70
مبحث دوم:تعریف نرم افزار72
مبث سوم: انواع و طبقه بندی نرم افزار73
گفتار اول:نرم افزار از نظر زبان برنامه نویسی74
گفتار دوم:نرم افزار ازنظر سطح کاربرد77
گفتارسوم: نرم افزار ازنظر زمینه کاربرد78
مبحث چهارم:نرم افزار چگونه ساخته می شود ؟79
گفتار اول:مهندسی نرم افزار79
مبحث پنجم:ثبت نرم افزار81
مبحث ششم: مالیت مشروع انحصار تولید نرم افزار تولید شده82
فصل دوم:بررسی مالکیت معنوی در نرم افزارهای کامپیوتری84
مبحث اول:حقوق پدید آورندگان نرم افزارهای رایانه ای84
مبحث دوم:تاریخچه حفاظت ازنرم افزاردرجهان:86
مبحث سوم:نحوه بوجود آمدن قوانین حفاظت از کپی رایت نرم افزاردرجهان87
مبحث چهارم:ثبت نرم افزارهای رایانه ای به عنوان اختراع89
مبحث پنجم:مزایا و منافع حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم افزارهای رایانه ای95
مبحث ششم:مدت حمایت از حقوق مادی پدید آورنده نرم افزار98
گفتار اول: مسائل و مشکلات قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم افزار99
گفتار دوم:شباهت نرم افزار با آثار ادبی و هنری101
گفتار سوم:تفاوت نرم افزار با آثار ادبی و هنری103
فصل سوم:مقایسه مواردی از حقوق مولف نرم افزار های رایانه ای در ایران وفرانسه107
مبحث اول:حقوق معنوی (اخلاقی)107
گفتار اول:حق انتساب اثر به پدیدآورنده108
گفتاردوم:حق حفظ تمامیت اثر( حق حرمت اثر)110
گفتارسوم:حق انتشار اثر111
مبحث دوم:حق معنوی مولف در زمان حیات او112
گفتار اول: حق افشاء و اعلان112
گفتار سوم: حق رعایت حرمت اثر118
گفتار چهارم :حق پشیمانی یا بازستانی121
مبحث سوم: تدابیر درمانی124
مبحث چهارم: ضمانت اجراهای حقوق مؤلف130
مبحث پنجم: ضمانت اجراها در حقوق فرانسه131
گفتار اول: ضمانت اجرای کیفری134
گفتار دوم:ضمانت اجرای مدنی137
نتیجه گیری:140
Abstract142
منابع مؤاخذ:143
چکیده:
اولین مساله ای که می تواند ذهن هر نویسنده را در هنگام نگارش یک اثر ادبی به خود مشغول نماید بررسی حق مؤلف است. تمام نویسندگان در هر زمینه و هر رشته ای وقتی مطلبی را به رشته تحریر در می آورند یا اثری را چاپ می نمایند دوست دارند بدانند چه حق و حقوقی در رابطه با اثر خود دارند.آیا اساسا قانونی وجود دارد که از آنها حمایت کند؟ بسیاری از نویسندگان از حقوق مربوط به نوشته خود آگاه نیستند،به همین دلیل برای انتشار اثر خود اقدام به انعقاد قرارداد با افراد یا شرکتهایی می نمایند که بعضا اثر آنان مورد سوء استفاده قرار می گیرد یا بحث سرقت ادبی اثر علمی مطرح می شود. اگر دولتها نسبت به حقوق پدیدآورندگان اثر علمی توجه خاص داشته باشند و پدیدآورنده بداند که دولت به صورت همه جانبه از حق مالکیت فکری آنها حمایت خواهد کرد میل و علاقه مولفین برای نوشتن بیشتر خواهد شد.از این رو مطالعه تطبیقی در این زمینه می تواند مفید فایده و مثمر ثمر باشد.فرانسه از جمله کشورهایی است که قانون مدون مالکیت فکری را در کشور خود بوجودآورده ،مطمئنا مطالعه و بررسی تطبیقی قوانین حمایت از مالکیت فکری کشور مذکور با قوانین موضوعه ایران و فقه اسلامی و نهایتا مدون کردن آن در جامعه می تواند در پرتو حمایت از اثر علمی می تواند منجر به شکوفایی علمی و ادبی در جامعه شود. حق مؤلف ،مسئله ای است که در دوران کنونی با توجه به پیشرفت تکنولوژی،اینترنت وارتباطات بیشتر می توان مورد استفاده افراد قرار گیرد چون به راحتی افراد می توانند مطالب مفیدروز دنیا که در چند هزار کیلومتری آنهاست دسترسی پیدا کنند و آن را در جای دیگر و به اسم خود عرضه نمایند.به منظور آشنایی از این حقوق در بخش اول حقوق پدیدآورندگان آثار ادبی و در بخش دوم حقوق پدیدآورندگان نرم افزارهای رایانه ای مورد بررسی قرار گرفته است.
واژگان کلیدی:حق مؤلف،مشروعیت یا عدم مشروعیت،نرم افزار های کا مپیوتری،سرقت ادبی، فقهی وحقوقی
مقدمه:
اگر به تمام قوانینی که از گذشته بوجود آمده نگاه کنیم و تاریخ وگذشته وعلت بوجودآمدن هر یک را مورد بررسی قرار دهیم خواهیم دید هرقانونی که بوجودآمده به دلیل این بوده که جامعه به وجود چنین قانونی نیاز داشته است،واگر در جامعه نیازی به حق مؤلف نبود مسلما این حق بوجود نمی آمد.
همانطور که مستحضرهستید،مسئله حقوق پدیدآورندگان موضوع جدیدی در حقوق بین الملل نیست،زیرا بسیاری از کشورها آن را به طور کامل در قانون خود رعایت کرده اند بعضی از کشورها هم درحال تدوین چنین قانونی هستند.در جامعه بین المللی نیز موافقتنامه برن1886(حمایت از آثار ادبی وهنری) وهمچنین موافقتنامه تریپس1994(جنبه های مرتبط با حقوق مالکیت فکری) این حقوق را گسترش داده اندکه بعضی کشورها آن موافقتنامه ها را پذیرفته اند وبعضی دیگر آنها را رد کرده اند.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

کشور ایران از جمله کشورهایی است که تابع نظام حق مؤلف و حقوق مرتبط با آن است.در ایران مجموعه ای از قواعد ومقررات به حق مؤلف پرداخته اند از جمله قانون حمایت از حقوق مؤلفان،مصنفان وهنرمندان مصوب 1348،قانون ترجمه وتکثیر کتب ونشریات وآثار صوتی مصوب 1352،قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم افزارهای رایانه ای مصوب 1379 وآیین نامه اجرای آن مصوب 1383،قانون ثبت اختراعات،طرحهای صنفی وعلائم تجاری ومواد62،63،و74 قانون تجارت الکترونیکی.
باتوجه به اینکه ایران از سال 2001 عضوسازمان تجارت مالکیت فکری است ولی تا کنون به هیچ یک از کنوانسیون های برن وتریپس ملحق نگردیده است به همین دلیل آثار پدیدآمده درایران بوسیله افراد مقیم ایران در کشورهای دیگر مانندآمریکا محافظت نمی شودواین خود معزل بزرگی برای مؤلفان در کشور ما محسوب می شود و باعث بی میلی وکم رغبتب آنان در خلق آثار جدید می شود.
ازآنجا که درسال 1390 پیش نویس لایحه حمایت از حقوق مالکیت ادبی وهنری وحقوق مرتبط ازسوی وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی به دولت ایران تقدیم شد که درصورت تصویب جایگزین قوانین فعلی خواهد شد در این پایان نامه سعی خواهد شد به بررسی قواعد ومقررات این پیش نویس وهمچنین مقایسه ای تطبیقی با قانون مالکیت فکری فرانسه بپردازیم تا کمبودها وکاستی های آن را مورد ارزیابی قراردهیم .آنچه تاکنون گفته شد، پیرامون مال و عوامل مالیت اشیاء و محدود نبودن مفهوم و مصایق مال به مواردی است که از قدیم در عرف شناخته شده و یا جنبه مادی داشته است . اینک برآن هستیم که در ماهیت نرم افزار تحقیق کنیم و عوامل تولید و اهمیت نسبی نقش هر یک از آن عوامل را در پدیدآمدن و عرضه آن در بازار مورد بررسی قرار دهیم . بدیهی است که بحث و بررسی ما دراین خصوص به حد نیاز و کفایت محدود است و تحقیقات بیشترپیرامون آن در خور کتب و منابع مفصلی است که در اصل ، جنبه فنی و موضوعی دارند و نه حقوقی.در بخش دوم پایان نامه به بررسی حقوق دیدآورندگان نرم افزارهای رایانه ای پرداخته ایم اهمیت این بخش نه تنها به دلیل تبیین یعنی مالیت و ارزش نرم افزار و حتی حقوق انحصاری در تولید آن است ، بلکه به طوریکه خواهیم دید اصلی ترین واساسی ترین نقش را دارد. . تنها با شناخت نرم افزار و نحوه تولید آن است که می توان جایگاه حقوقی مناسب جهت حمایت از تولید کنندگان آن را یافت و حتی برای نظام و قوانین نسبت به آن نظر و پیشنهاد داد و در آن جهت استدلال نمود .
1.تبیین موضوع:
در دنیای مجازی افراد می توانند فارغ از محدودیت هایی چون مرزهای ملی، حاکمیت سیاسی، نظارت سازمانها، مراجع مختلف، زبان، ملیت، نژاد، جنسیت و … از هر کجای دنیا و در هر زمان با جوامع مختلف ارتباط برقرار نماید. با آنها وارد گفتمان شود و از نظرات آنها مطلع شود.پس از گذشت انقلاب صنعتی که با بهره گیری از ابزارها و وسایل پیشرفته صنعتی، در امر تولید کالا تحولات شگرفی در سطح دنیا به دنبال داشت و عصر صنعتی را رقم زد اکنون پس از گذشت قرنها دچار “انقلاب اطلاعات” شده ایم که تاثیرات آن نسبت به انقلاب صنعتی بیشتر است که در مقابل عواقب این دگرگونی اطلاعات شامل یک ایالت یا یک سرزمین مشخص نیست بلکه شامل تمام جوامع ملل میگردد.در این دوره افراد می توانند به راحتی به حقوق دیگران که در فاصله چنیدن هزار کیلومتری یا بیشتر است با استفاده از اینترنت ورود پیدا کنند واز اطلاعات وآثار آنان بهره برداری کنند پس روز به روز که جامعه جهانی در حال پیشرفت تکنولوژی است باید در کنارآن بتوانیم حقوق معنوی افراد را نیز محکم تر کنیم تا در آینده جامعه راحت تر وامن تری داشته باشیم.
2.اهداف پژوهش:
با توجه به این که کشور ما درسال 1348 قانون حمایت از حقوق مؤلفان را وضع نموده ودرباره پدیدآورندگان نرم افزارها نیز درسال 1379قانون آن را به تصویب رسانده واکنون در حال تدوین پیش نویس لایحه حمایت از حقوق مالکیت ادبی و هنری وحقوق مرتبط با آن می باشدکه در سال 1390 لایحه آن تقدیم دولت شده است در این پایان نامه سعی شده است قوانین گذشته درباره مالکیت معنوی را به طور تطبیقی با قوانین فرانسه که یکی از سردمداران حقوقی در زمینه مالکیت معنوی می باشد تطبیق دهیم تا برای تدوین قوانین آینده بتوانیم قانون جامع و بی عیب و نقصی رابوجودآوریم.
3.پرسش و فرضیه
1.آیا دادگاه های ایران می توانند حمایت همه جانبه از مؤلفین داشته باشند؟
2. چرا ایران تاکنون به کنوانسیون های بین المللی مالکیت فکری نپیوسته است؟
3.آیا پیش نویس لایحه حمایت از حقوق مالکیت ادبی وهنری وحقوق مرتبط با آن که در سال 1390 تقدیم دولت شد می تواند قانون جامعی درباره مالکیت معنوی باشد؟
فرضیه ها:
به نظر می رسد حقوق مؤلفین آثار ادبی و نرم افزارهای کامپیوتری نتوانسته است در ایران جایگاه واقعی خود را به دست بیاورد..
به نظرمی رسد موافقتنامه های بین المللی نتوانسته اند لازم الاجرا بودن حقوق مؤلفین را به تمام کشورها تحمیل کنند ودارای ضعف های فراوانی هستند..
به نظر می رسد پیش نویس لایحه حمایت از حقوق مالکیت ادبی وهنری وحقوق مرتبط باآن قانون جامعی درباره مالکیت معنوی باشد.
4.مشکلات پیش روی تحقیق:
به دلیل ویژگی خاص این قوانین، که همان بعد فراملی بودن آن، این موضوع را از سایر موضوعات متمایز کرده است و به خاطر همین ویژگی خاص آن کار را سخت تر شده است چرا که علاوه بر آشنایی این قوانین در بعد داخلی باید در صحنه ی بین المللی نیزبا قوانین بین المللی در زمینه مالکیت معنوی آشنایت داشته باشیم. از طرف دیگر برای آشنایی در بعد داخلی منابع محدود در اختیار داریم و دسترسی به منابع لاتین هم با محدودیت مواجه هستیم. و تا حالا بررسی این موضوع به شکل تطبیقی صورت نگرفته تا یک معیاری در دست ما قرار بگیرد ، از طرف دیگر قوانین کشورها در این حوزه هم با هم تفاوت دارد .به دلیل جدید بودن بیشتر مسائل و اینکه هنوز به طور جدی این قوانین در ایران و جامعه جهانی بطور جدی عملی نشدن وضمانت اجرای قوی یرای آنها در عصر کنونی بوجود نیامده است می توان یکی از مشکلات آن را محسوب دانست.
بخش اول:حق مؤلف پدیدآورندگان آثار ادبی
فصل اول:حق مؤلف و پیشینه آن در تاریخ
مبحث اول:مفهوم حق مؤلّف1
حق مؤلّف واژه ای است مرکب ، که از دو کلمه حق و مؤلف تشکیل شده است و به معنی مالکیت شخص بر محصولات ذهنی خویش است .2 از همین رو گاه واژه هایی نظیر مالکیت ادبی و حرفه ای و یا حقوق معنوی و ادبی و ذهنی برای آن به کار برده می شود . این بدان جهت است که وقتی صاحب یک حرفه و دانش ، مثلا از راه تعلیم و اختراع و نوشتن و بیان کردن ، یافته های ذهنی خویش را در اختیار دیگری قرار می دهد و او را از محصولات فکری خود بهره مند می سازد ، بنابراین مقصود از حق ادبی مولف آن است که او مالک مادی و معنوی چیزهایی است که بر تولیدات و محصولات وی مترتب می گردد .
در گذشته که بسیاری از علما و ادبا به حرفه استنساخ و صحافی و کتابت اشتغال داشتند . مبنای کار آنان بر نسخه برداری از کتاب ها و تصحیح آنها استوار بود . به عنوان مثال باید از ابن ندیم صاحب کتاب الفهرست نام ببریم که به شغل صحافی اشتغال داشت . البته در آن روزها مسئله حق مولف چندان مطرح نبود و علی رغم کثرت تالیفات و شمبات آن , نویسندگان و نسخه برداران مطالبه حق مولف نمی کردند . در آن روزگاران هدف اصلی این گروه برخورداری از پاداش معنوی تالیف و نسخه برداری بود.و اگر احیاناً از ناحیه حکومت ها و سلاطین چیزی هم به آنان داده می شد عنوان جایزه و هدیه را داشت و نه حق تالیف.
اما در زمان ما قضیه فرق کرده است و هدف اصلی ناشران و امثال آنان از نشر و توزیع کتاب ها بهره وری از منافع مادی آنها می باشد . براین اساس مواردی پیش می آید که آنان با نسخه برداری از آثار نویسندگان و مولفان به منافع مادی هنگفتی دست می یابند و حق مولف را ضایع می سازند . این مسائل موجب شد که دوائر و سازمان هایی برای صیانت از حقوق مولفان و نویسندگان بوجود آید و از تضییع حق آنان جلوگیری نماید .1
انجام چنین وظایفی توسط این نوع سازمان ها و ادارات مبتنی بر قواعدی است که در شریعت مقدس اسلام وجود دارد و بر طبق آن حق مولف و نویسنده به رسمیت شناخته شده است . در میان اهل سنت این قواعد با عنوان مقاصد شریعت نام برده می شود و بر طبق آن مسلمانان مکلف شده اند که از دین , نفس , مال , عرض و نسبت خود و دیگران محافظت نمایند.بر این اساس عده ای از علمای اسلام قائل شده اند که حق مولف مشمول مقاصد شریعت بودند و صاحب آن مجاز است و در مقابل آن مطالبه عوض نماید .
به همین منظور در دوره های پیشین و بویژه در زمان شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی در عصر عباسیان , در بغداد مرکزی با عنوان التخلید ایجاد شده بود که وظیفه داشت کلیه تالیفات و کتاب هایی که توسط علما تدوین شده را به ثبت رسانده و صاحبان آنان را معرفی نمایند .2
مبحث دوم:پیشینه تاریخی حق مؤلف در جهان

اساسا حقوق مالکیت های فکری در گذشته وجود داشته است ولی این که از چه زمانی دقیقا شروع شده است، تاریخ دقیقی برای آن ذکر نکرده اند. در مورد وجود یا ظهور حقوق مؤلف در جوامع باستانی، حقوقدانان و تارخ نویسان عقاید مختلفی داشته اند به عنوان نمونه آندر موریو در این باره می نویسد : “حقوق معنوی مؤلف از زمانی که انسان توانسته قلم و یا قلم مویی در دست بگیرد وجود داشته است. مبدأ چنین حقی در ظلمات اعصار ناپدید است. به محض این که ادبیاتی وجود یافته سرقت ادبی مورد شتم و سرزنش عموم قرار گرفته و به محض این که قوانینی تدوین شده، این سرقت مجازات گردیده است. “3
البته به نظر بنده می تواند این حقوق قبل از نوشتن هم به وجود آمده باشد مثلا انسان هایی که تازه تکلم را یاد گرفته بودند الفاظ یا اشعاری بگویند و آنها را حفظ کنند و برای دیگران نقل قول کنند و به این وسیله حق و حقوقاتی برای شعر خود قائل شوند از این موارد می توان به این مورد اشاره کرد که بعضی از نویسندگان یونان باستان با به نمایش درآوردن آثارشان کسب درآمد می کردند. آنها مطالب خود را در اجتماع می خواندند و مردم اگر لذت می بردند، به فراخور حال خود مبلغی می پرداختند. برای مثال زمانی که هردوت، متن کتب تاریخ خود را برای اجتماعی از اهالی آتن خواند، مردم خیان خوشحال شدند که مبلغی معادل دوازده هزار دلار امروز به وی پرداختند.
در یونان وروم باستان شواهد بسیاری درباره ی حقوق مؤلف ذکر کرده اند که می توان به قضیه هرمودور از شاگردان افلاطون اشاره کرد. وی پس از استفاضه از محضر استاد، یادداشتهایی را با خود به مسیل برد و در آنجا فروخت. این عمل که بدون اجازه افلاطون بود، نه تنها مورد شماتت اهل علم و ادب آن زمان قرار گرفت بلکه خشم مردم را نیز برانگیخت.4
مبحث سوم:تاریخچه حقوق مالکیتهای فکری درفرهنگ وتمدن اسلامی
پیامبر گرامی اسلام از همان روزهای نخستین مردم را به کسب علم و دانش فراخواند وعلم ودانش را بعنوان یک ارزش در جامعه اسلامی مطرح کرد،ولی پیدایش کتاب در جهان اسلام را باید در پیوندی عمیق با تدوین احادیث دانست،جمع آوری بسیاری از این احادیث به دوره حکومت امویان بر می گردد چرا که آنان برای تحکیم اقتدار خود نیاز به خلق احادیث داشتند.5 تدوین و تألیف احادیث رسمی از همین دوره آغاز شد،معاویه ابن ابی سفیان طی بخشنامه ای سراسری دستور داد که همه احادیث فضایل شیوخ ثلاثه گردآوری و کتاب شود.تا پیش از طلیعه تمدن اسلامی،تألیف و تدوین علوم اسلامی رسالت و مسؤلیت علمی- دینی بود که صاحبان علم و دین آن را احساس می کردندواصولا حق وحقوقی نداشت.
نهضت ترجمه در اواخر سده دوم هجری نقطه عطفی در تمدن اسلامی بوجودآوردکه اثرات زیادی داشت از جمله:ترجمه متون یونانی،رومی،ایرانی وهندی از یک سو و ترجمه متون فرهنگی و عقاید و آرای عامیانه ملتهای مغلوب از سوی دیگر باعث بوجودآمدن علوم مختلف در عرصه فرهنگ اسلامی شد.بعد از بوجود آمدن کاغذ،کار صحافی رونق گرفت و نویسندگان با این که بیم از جعل و تحریف آثارشان را داشتند کاری جزء موعظه اخلاقی و یادآوری عذاب و عقوبت اخروی و مسؤلیت شرعی از آنها برنمی آمد و با ابن عبارات سعی می کردند تحریفگران وسارقان ادبی را از هرگونه دخل وتصرف بر حذر دارند،چنانکه مسعودی عالم و مورخ سده سوم و چهارم هجری در کتاب خویش آورده است:
((… هر کس حرفی ا کتابم را تحریف کند،یا بخشی از آن را بردارد یا نکته ای روشن و معلوم را تباه سازد، یاشرح حال کسی را عوض و دگرگون سازد،یااز خود بنوسید یا اثرم را به غیر من نسبت داده یا دیگری را در نوشتن آن شریک جلوه دهد،خداوند او را به غضب خود گرفتار کند.6.
مسئله دیگر که ذکر آن ضروری است،مسأله نظارت مذهب و دولت بر تألیف است.طرح دو اصل اساسی در قرآن مبنای آزادی عقیده و بیان در گفتار و نوشتار در اسلام اولیه بود.نخست بشارت انسان در دعوت او به شنیدن آراء و اقوال و گزینش منطقی ترین آنها 7. و دوم نبود اجبار و اکراه در پذیرش عقیده و دین و تکیه بر اصل آزادی و اختیار انسان در انتخاب عقیده 8.
دعوت قرآن از صاحبان عقاید و آراء برای گفت وشنود آزاد منطقی و فراخوانی عام جهانی ومبارزه طلبی از برجسته ترین ادله آزادی بیان و نفی خفقان و استبداد در اسلام به شمار می رود.((فرمان جادلهم الّتی هی أحسن))اسلام را دینی منطقی،مباحثه گر و مؤدب معرفی می کند.
سیره پیامبر گرامی اسلام نیز نشانگر همین امر است.آن حضرت در دو دوره مکی ومدنی به احتجاج و استدلال با مشرکان و کافران و صاحبان ادیان ومذاهب می پرداخت و با مهربانی و سعه صدر به استدلال و سخنان آنان گوش می سپرد و سرانجام این مشرکان و صاحبان ادیان بودند که از میاحثه می گریختند.
مبحث چهارم:پیشینه حقوق مالکیت های فکری در ایران
از نظر زمانی اگر به گذشته برگردیم به دورانی می رسیم که هیچ گونه قاعده و ضابطه مدونی در رابطه با این حقوق در ایران وجود نداشته است و صرفا اگر اتفاقی هم می افتاد در حد نکوهش و ذم اخلاقی با آن برخورد می شد مثلا وقتی کسی شعر یا نوشته یا اختراع دیگری را به خود منتسب می کرد او را نکوهش و تمسخر می کردند بنابراین شٍکوه مؤلفان و نویسندگان ایران از نبودن قانونی که از آنها حمایت کند سابقه ای بس طولانی دارد و تاریخ ادبیات ایران پر از نمونه ها و شواهدی است که هرگاه هنرمند یا ادیبی یک اثر هنری و ادبی را به وجود می آورد و آن را نزد صاحب منصبی ارائه می داد صله و جایزه و اکرامی از جانب او می رسید و هر جا که شخصی بر خلاف واقع سروده ای را به خود منتسب می کرد مورد نکوهش و ذم دیگران واقع می شد، در اینجا می توان نوعی استحقاق، در زمینه معنوی و احترام به شخصیت مؤلفان و هنرمندان را جستجو کرد.9
در مقابل جعل و تحریفات نیز تنها کاری که مؤلف می توانست انجام دهد، موعظه اخلاقی و یادآوری عذاب و عقوبت اخروی و مسئولیت شرعی بود که در آغاز و انجام کتاب می آوردند و جاعلان و تحریفگران و سازمان ادبی را از هر گونه دخل و تصرف برحذر می داشتند. از این موارد می توان از مسعودی عالم و مورخ سده سوم و چهارم هجری را نام برد که در کتاب خویش آورده است :
… هر کس حرفی از کتابم را تحریف کند، یا بخشی از آن را بردارد یا نکته ای روشن و معلوم را بنا سازد، یا شرح حال کسی را عوض و دگرگون سازد، یا از خود بنویسد یا اثرم را به غیر من نسبت داده یا دیگری را در نوشتن آن شریک جلوه دهد، خداوند او را به غضب خود گرفتار کند.10
از دیگر نمونه های باستانی حق مؤلف می توان به شاهنامه فردوسی اشاره کرد که مأخذ اصلی کتاب شاهنامه، خداینامه یا خداینامک که مجموعه داستانهای ایران کهن بوده و دهقان دانشوری آن را از زبان موبدان شنیده و به نثر جمع آوری کرده است می باشد که حکیم فردوسی مکرر در شاهنامه نام دهقان دانشور را، که مؤلف دستانهای منثور بوده است را ذکر می کند و یادآور می شود که مؤلف اصلی خداینامک دهقان دانشور بوده است از جمله در مقدمه کتاب و آغاز داستانها می گوید
یکی نامه بد از گه باستانفراوان بدو اندر آن داستان
پراکنده در دست هر موبدیاز او بهره ای برده هر بخردی
یکی پهلوان بود دهقان نژاددلیر و بزرگ و خردمند و راد
چو بشنید از ایشان سپهبد سخنیکی نامور نامه افکند بن11
با توجه به موارد و مثال های بالا که از این مثال ها در تاریخ ادبیات گذشته ما بسیار فراوان است، درمی یابیم که درست است که در گذشته قانونی درباره حقوق مؤلف در ایران وجود نداشته ولی این کار بین افراد گذشته زشت و ناپسند بوده و بسیاری از بزرگان اگر متنی یا نقل قولی از دیگری داشته اند نام شخص را حتما ذکر می کرده اند و اگر دیگران متن یا شعر یا هر اثر از کس دیگر را جعل می کردند مورد نکوهش قرار می گرفته اند بنابراین عرف گذشته حقوق مؤلف را قبول داشته است و می توان بگوییم یک قانون عرفی در گذشته بوده است.
مبحث پنجم:مرحله تدوین قانون در ایران
اولین قرارداد مالکیت ادبی میان ایران و آلمان در سال 1309 امضا شد. این قرارداد که ماده1 آن دو کشور را به رعایت اصل تساوی حقوق اتباع خویش در موضوع حمایت از مخترعین و دارندگان امتیاز علائم صنعتی و تجاری و حقوق مالکیت صنعتی و ادبی ملزم می کرد و ماده2 شرایط مشکلی را بیان کرده و دولتهای متعهد را موظف می نمود مجازاتهای مناسب برای نقض موارد مذکور در ماده1 را در کشور خود به تصویب برسانند.
پس از استقرار نظام مشروطیت و افزایش ارتباط فرهنگی بین المللی و مشروط شدن این ارتباطات از سوی برخی از دولتهای خارجی نیاز به تصویب قانون خاص برای حمایت از پدیدآورندگان و روز به روز بیشتر شدن در آن زمان فقط مواد 245 تا 248 قانون مجازات عمومی مصوب 10مرداد 1310 ناظر به حقوق مؤلفان بود که البته این منظور را تأمین نمی کرد، به این وضع نامطلوب عدم توجه دولتها را نیز باید اضافه کرد و شاید بتوان آن را مزید بر علت داشت زیرا در کلیه کنفرانسهای بین المللی که ظرف سه ربع قرن اخیر به منظور شناسایی بین المللی حقوق مؤلف تشکیل گردیده است، دولت ایران یا اصلا نماینده نداشته و یا اگر شخصی به عنوان نماینده دولت ایران در کنفرانس شرکت کرده است عضو ناظر بوده است نه عضو مؤثر. لذا در کشوری که علائم صنعتی و تجاری قانون خاصی دارد و حتی دولت در سال 1337 الحاق خود را به قرارداد بین المللی حمایت مالکیت صنعتی و تجاری و کشاورزی پارس مصوب سال 1883م اعلام داشته و در کشوری که برای حق سرقفلی قانونی خاص وضع و تصویب گردیده است، حق این بود که نسبت به احقاق حقوق کلیه پدیدآورندگان اعم از مؤلفان و منصفان و هنرمندان توجه بیشتری می شد.12
در نهایت در نیمه دوم سال 1334ش، 22نفر از نمایندگان طرحی در 9ماده و 2تبصره تدوین و تقدیم مجلس شورای ملی کردند، این طرح دارای نواقص و کاستی های بی شماری بود؛ از جمله این که همه گونه های آثار ادبی و هنری را دربرنمی گرفت، به حق معنوی اثر اشاره نداشت و در آن مبدأ برقراری حق مؤلف تعیین نگردیده بود و … این طرح پس از ارجاع به کمیسیون فرهنگ در آنجا بی دفاع ماند و به فراموشی سپرده شد.
پس از دو سال فترت، در سال1336ش به علت فشار هنرمندان و مؤلفان، دولت لایحه قانونی مرسوم به دو لایحه تألیف و ترجمه، مشتمل بر 16ماده و 3تبصره به مجلس سنا تصویب کرد که باز هم با توجه به اشکالات محتوایی همانند طرح قبلی عقیم ماند. لایحه قانونی حفظ حقوق مؤلف به عنوان نتیجه مطالعات کنوانسیون های فرهنگ و دادگستری مجلس سنا که در اواخر بهمن 1338ش در 18ماده و 1تبصره تهیه شده بود نیز به سرنوشت مواد پیشین دچار شده در سال1343 نیز وزارت اطلاعات طرحی با عنوان مالکیت ادبی و هنری در 97ماده تهیه کرد که راه به جایی نبرد. بالاخره در سال 1346 وزارت فرهنگ و هنر با گرد آوردن دست اندرکاران وزارتخانه، طرح لایحه حمایت از مؤلفین، مصنفین و هنرمندان را تهیه کرد. این طرح قبل از طرح در مجلس در حزب ایران نوین طرح شد. لایحه مزبور در آبان 1347 به مجلس تقدیم شد و به پیشنهاد احمد شاملو “قانون حمایت حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان” نام گرفت. این طرح در آذر 1348 در مجلس شورای ملی به تصویب رسید و در 22دی 1348 به دولت ابلاغ گردید و هنوز هم حاکمیت خود را حفظ کرده است.
مبحث ششم:حکم انتقال حق مؤلف
از آنچه گفته شد این نتیجه بدست می آید که حق مولف همواره امری شناخته شده بود و مورد پذیرش مسلمانان قرار داشته است . هم چنین از مطالب مذکور نتیجه می گیریم که یک نویسنده و مولف می تواند از حق خود صرف نظر کرده و آن را به دیگری واگذار کند .اینک چند مورد از مهمترین اسباب واگذاری این حق به دیگری را مورد بررسی قرار می دهیم :
گفتاراول:انتقال حق التالیف به وسیله فروش
مسلم است که اصول شریعت اسلامی بر لزوم حفظ حقوق مولفان و نویسندگان برای صاحبان خود تاکید دارد و آنها را به رسمیت شناخته است . این مطلبی است که عموم علما بر آن اتفاق نظر دارند و معتقدند که یک نویسنده یا مولف حق دارد در قبال تالیف و اثر علمی خود درخواست عوض کند و احدی حق تجاوز به حقوق او را ندارد. اما به شرط آن که کتاب مورد نظر مشمول بر مطالب خلاف شرع نبوده ودر زمره کتاب های ضاله و بدعات گذار قرار نداشته باشد . چون در چنین مواردی به موجب حکم شرع لازم است از نشر کتاب مزبور جلوگیری گردد . اما اگر کتابی مشتمل بر مطالب مفید و علمی بوده و فاقد مطالب مخالف شرع باشد ، نویسنده اش مالک کتاب است و حق دارد هر نوع انتقاعی را از آن ببرد13.مثلاً حق دارد که اجازه نشر آن را بدهد و یا از چاپ آن جلوگیری کند , و یا در صورت چاپ اجازه دهد تنها تعداد معدودی از آن را به چاپ برسد و منتشر شود و همین تعیین مقدار معینی از چاپ کتاب ، خود دلیل برآن است که نویسنده به ناشر اجازه داده است مقدار معینی از قیمت نسخه های چاپ شده را مورد بهره برداری قرار دهد. و قیمت این تعداد ازنسخه ها تماماً در اختیار مالک آن می باشد و تنها او استحقاق بهره برداری از آن ها را دارد.
از این جا معلوم می شود که هر مالکی تنها در مملوکات خویش می تواند تصرف کند و یا اجازه تصرف بخشی از آن را به دیگری بدهد . این اجازه باعث نمی شود که مملوک موردنظر از سلطه مالک خارج گشته و او را مسلوب الحق نماید .
بعضی از فقها برآنند که بیشترین مدتی که وارثان مالکان معنوی اجازه بهره برداری از عایدات فکری نویسندگان و مولفان دارند شصت سال از تاریخ وفات مولف است.
این نظریه مبتنی بر قیاس با بیشترین زمانی است که اراضی موقوفه را برای درختکاری و زراعت، یا ایجاد ساختمان اجاره می دهند . اینان می گویند محصولات فکری نویسندگان و مولفان نیز حکم بهره برداری از اراضی موقوفه را دارد که به بیشترین مدت اجاره داده می شود. به نظر آنان میراث های فکری گذشتگان یک حق عمومی است و چنان است که گویی وقف عام مردم گشته است .
پس از آنکه صحت اخذ عوض در مقابل تولیدات فکری و علمی به اثبات رسید , نتیجه میگیریم که اگر نویسنده ای کتابی را برای چاپ به ناشر سپرد، او در واقع ناشر را وکیل خود کرده است که در مقابل گرفتن عوض ، شمارگان معینی از آن را در اختیار استفاده کنندگان قرار دهد14 .
از همین رو مولف حق دارد که ناشر را از چاپ زاید بر مقدار توافق شده منع کند . به عبارت دیگر مولف با وکیل نمودن ناشر برای چاپ نسخه های معینی از کتاب به او اجازه داده است که بخشی از درآمدهای حاصل از چاپ و نشر کتاب را به خود اختصاص دهد.
مبحث هفتم:دلائل صحت فروش حق مولف15
1-شکی نیست که فروش هر شیئی فرع بر مملوکیت آن شی است تا شخصی مالک چیزی نبوده و یا اختیار آن را نداشته باشد حق فروش آن را نیز ندارد . مثلا فروش اشیای متعلق به دیگران جایز نیست و یا ماهیان دریا و یا پرندگانی که هنوز صید نشده اند و در اختیار صیاد قرار نگرفته اند , قابلیت فروش ندارند . فروش این نوع اشیاء و گرفتن پول در ازای آنها از مصادیق اکل مال به باطل است و حرام می باشد . اما چون یک اثر علمی و یا هنری محصول فکری پدید آورنده آن است و مالک او می باشد ، وی می تواند آن را فروخته و یا بذل نماید .


دیدگاهتان را بنویسید